و تركيه باتمام رسيد . خلاصه در اين فصل ما احاطه شدن ايران را از طرف شمال و نيز از طرف مشرق نشان داديم . قوهء بزرگ شمالى با نيروهاى غيرقابل مقاومت كه هميشه يك دولت منظم را بخرج همسايه‌هاى غيرمنظم ناتوان و غالبا بىميل از اينكه حتى اتباعشان را از غارت و تاخت‌وتاز جلوگيرى كنند به زور واميدارد كه توسعه و بسط يابد جلو رانده و با گامهاى وسيع و سريع از ارنبورك به طرف مرز ايران پيشرفت نمود . روسيه در اين پيشرفت خود درهء سيرداريا ، بخارا و سمرقند و خيوه و بالاخره كشور تركمان را كه اكنون ايالت ماوراء خزر با كرسىنشين آن عشق‌آباد را تشكيل ميدهد به تصرف درآورد . وى قدرت و نفوذ خود را در اين جلگهء وسيع پرجمعيت پراكنده محكم و برقرار ساخت و بوسيلهء راه‌آهن آسياى مركزى در مرحلهء اول و ايجاد راه‌آهن بين تاشقند و ارنبورك در سال 1905 در مرحلهء دوم سلطهء خود را بر آن ناحيه محكم و استوار ساخت . نقشهء راه‌آهن‌هاى ديگرى نيز كشيده شده است « 1 » من زياده از يك بار در آسياى ميانى مسافرت كرده و ميتوانم پيش‌رفت يكنواخت ثابتى را كه از همه طرف محسوس و مشهود است تصديق نمايم و اين پيشرفت به خوبى با فقدان امنيت ، بىنظمى ، بىعدالتى مختصهء به رژيم‌هاى بومى بطوريكه قلم تواناى وامبرى توصيف نموده به كلى متباين است . اين پيشرفت روسيه باعث انتقاد شديد در انگلستان شد . اما بسيارى از منقدين كه اطلاعات‌شان ناقص و بد به آنها حالى كرده‌اند حاضر نيستند بفهمند كه در همان موقع پيشرفت روسها بريتانياى كبير هم ولايات و ايالات وسيع و حاصل‌خيز و پرجمعيتى را در هندوستان ضميمه ساخته است . در خارج هندوستان نيز ايالت بزرگ بيابانى كه بنام بلوچستان انگليس موسوم است ضميمهء خاك انگليس شد و مناسبات خارجى افغانستان در زمان حاضر نيز بوسيلهء حكومت هندوستان اداره مىشود . در مرز غربى تنها تغيير اساسى كه قابل ذكر باشد به عمل نيامد و مرز قطعى و درست بين امپراطورى ايران و تركيه بوسيلهء يك كميسيونى كه اعضاى آن بريتانيائى و روسى بودند معين شد .

--> ( 1 ) - در زمستان سال 1915 من آخرين انگليسى بودم كه از آسياى مركزى عبور كردم قبل از اينكه نظم قديم جاى خود را به ظلم و ستم حاضره كه كشور را به خرابى و ويرانى ميكشاند بدهد . ( مؤلف )